Współczesny projekt interfejsów internetowych powinien ułatwiać użytkownikom podejmowanie szybkich i świadomych decyzji. Niestety, manipulacje w UX (Deceptive Patterns) są powszechnie stosowane przez serwisy e-commerce oraz aplikacje mobilne.. Służą one do skłaniania klientów do działań, których w normalnych warunkach by nie podjęli. Wśród nich szczególną rolę odgrywają podchwytliwe sformułowania językowe oparte na nawarstwionych zaprzeczeniach. Właśnie dlatego naukowcy z Uniwersytetu w Utrechcie postanowili zmierzyć realny koszt takich zabiegów. Wykorzystując precyzyjną technologię śledzenia wzroku, przeprowadzili oni pionierski eksperyment biometryczny. Sprawdzili oni, jak skomplikowana składnia wpływa na czas czytania oraz obciążenia poznawcze mózgu.

Pułapki językowe w interfejsach cyfrowych

Stosowanie podchwytliwych zdań w formularzach zgód ma na celu wprowadzenie użytkownika w błąd. Tego typu teksty najczęściej pojawiają się podczas zakupu produktów, konfiguracji prywatności lub rezygnacji ze subskrypcji. Z jednej strony interfejs sugeruje brak jakichkolwiek podstępów. Z drugiej strony stosowanie konstrukcji logicznych z wieloma zaprzeczeniami wymusza wzmożony wysiłek intelektualny. W związku z tym użytkownik musi kilka razy analizować ten sam fragment, aby zrozumieć intencję autora. W konsekwencji łatwo o pomyłkę i przypadkowe zaznaczenie niechcianej opcji.

Eksperyment z eye trackingiem

Naukowcy zorganizowali badanie w układzie wewnątrzobiektowym z udziałem studentów kierunków informatycznych. Do pomiaru reakcji badanych wykorzystano okulograf Smart Eye AI-X, oprogramowanie iMotions oraz skalę NASA-TLX. Uczestnikom prezentowano komunikaty przypominające deklaracje zgody w sklepach internetowych. Cały proces badawczy obejmował następujące elementy:

  • Badani czytali pięć wariantów tekstu zawierających kolejno zero, dwa, trzy oraz cztery zaprzeczenia w zdaniu.
  • Po zapoznaniu się z każdym komunikatem uczestnicy określali poziom doświadczanego wysiłku psychicznego na skali subiektywnego obciążenia poznawczego.

Próg wytrzymałości ludzkiego mózgu

Wyniki analizy biometrycznej okazały się niezwykle przejrzyste. Badanie wykazało silną korelację liniową między liczbą zaprzeczeń w zdaniu a całkowitym obciążeniem poznawczym. Dodatkowo wzrost liczby fiksacji wzroku bezpośrednio przekładał się na wydłużenie czasu czytania. Najciekawszym odkryciem okazało się jednak wykrycie konkretnego progu trudności językowej:

  • Przejście od braku zaprzeczeń do podwójnej negacji nie wywołało istotnej różnicy w szybkości czytania ani w liczbie błędów. Podwójne zaprzeczenie jest przetwarzane przez mózg niemal tak samo łatwo jak zdanie twierdzące.
  • Wprowadzenie potrójnego zaprzeczenia spowodowało gwałtowny skok obciążenia psychicznego, drastyczny wzrost fiksacji wzroku oraz wysoki odsetek błędnych odpowiedzi. Zwiększenie liczby zaprzeczeń do czterech utrzymało ten wysoki poziom trudności bez dalszego wzrostu.

Projektowanie interfejsów bez manipulacji

Stosowanie podchwytliwych sformułowań drastycznie obniża czytelność i wydłuża czas potrzebny na realizację zadania. Użytkownicy, którzy popełniali błędy, zgłaszali znacznie wyższy poziom frustracji oraz zmęczenia umysłowego. Twórcy stron internetowych powinni unikać wielokrotnych negacji, szczególnie w obszarach o kluczowym znaczeniu dla prywatności czy finansów. Transparentna komunikacja językowa buduje zaufanie i chroni przed niepotrzebnym przeciążeniem poznawczym.

Wykorzystywanie podchwytliwych sformułowań w interfejsach cyfrowych wydłuża czas czytania i nakłada na użytkownika niepotrzebny ciężar poznawczy. Unikanie wielokrotnych zaprzeczeń w tekstach jest kluczowe dla zachowania wysokiej czytelności oraz zapewnienia etycznej komunikacji.

Bibliografia

Van Nimwegen, C., Van de Sande, E., & Akdag, A. (2025). The real cost of the trick wording deceptive pattern: Time lost, minds taxed. Proceedings of BCS HCI 2025, 222–232. http://dx.doi.org/10.14236/ewic/BCSHCI2025.20