W latach 50-70. XX wieku okulografia była domeną medycyny lotniczej i kosmicznej – służyła do badania reakcji organizmu ludzkiego w ekstremalnych warunkach symulowanych lotów (Interaktywnie.com 2009). Dziś, siedem dekad później, eyetracking (śledzenie ruchów oczu) wyrósł z laboratoriów badawczych i stał się kluczową technologią wspierającą trzy fundamentalne obszary operacji wojskowych: trening personelu, prowadzenie działań operacyjnych oraz monitoring kondycji żołnierzy.

Współczesne pole walki stawia przed operatorami systemów wojskowych bezprecedensowe wymagania kognitywne. Pilot myśliwca musi procesować strumienie danych z dziesiątek instrumentów, operator drona monitoruje jednocześnie kilka ekranów, a dowódca czołgu potrzebuje 360-stopniowej świadomości sytuacyjnej – wszystko to w środowisku wysokiego stresu i potencjalnego zagrożenia. Eyetracking oferuje unikalne okno na procesy mentalne operatorów, pozwalając nie tylko zrozumieć, jak przetwarzają informacje, ale także przewidzieć ich decyzje i zoptymalizować szkolenie.

Niniejszy artykuł przedstawia przegląd globalnych zastosowań eyetrackingu w siłach zbrojnych, ze szczególnym uwzględnieniem lotnictwa wojskowego, identyfikuje luki technologiczne i wskazuje kierunki rozwoju dla instytucji badawczych i przemysłu obronnego.

Technologia i specyfika militarna

Eyetracking w zastosowaniach wojskowych opiera się głównie na dwóch technologiach: optycznym śledzeniu wzroku (OET – Optical eyetracking) wykorzystującym kamery podczerwieni oraz elektrookulografii (EOG – Electrooculography) mierzącej potencjały elektryczne wokół oka. Obie metody rejestrują kluczowe parametry okulometryczne: częstotliwość fiksacji wzroku (punktów, na których zatrzymuje się spojrzenie), średnicę źrenicy oraz dynamikę mrugnięć (Military Medicine 2022).

Środowisko militarne stawia jednak przed tymi technologiami wyzwania nieznane w badaniach laboratoryjnych czy komercyjnych. Piloci myśliwców są narażeni na przeciążenia sięgające +5G (pięciokrotność normalnej siły grawitacji), kierowcy pojazdów opancerzonych na intensywne wibracje, a żołnierze w terenie na ekstremalne warunki świetlne – od pełnego słońca pustynnego po całkowitą ciemność. Schweizer et al. (2022) w przełomowym badaniu terenowym wykazali, że dostępne obecnie okulary eyetrackingowe nie zapewniają wystarczającej rzetelności w rzeczywistych warunkach wojskowych, mimo że w kontrolowanych środowiskach laboratoryjnych osiągają doskonałe wyniki.

Obszary zastosowań eyetrackingu w wojsku – przegląd

Lotnictwo wojskowe: od selekcji do kokpitu

Lotnictwo wojskowe jest najbardziej zaawansowanym obszarem wdrożeń eyetrackingu. Australijskie Królewskie Siły Powietrzne (RAAF – Royal Australian Air Force) w ramach programu innowacyjnego Jericho wdrożyły systemy Seeing Machines w symulatorach pełnej misji dla Hawk 127 – brytyjskiego samolotu szkolenia myśliwskiego. W ciągu 18 miesięcy i dwóch kursów przeszkolonych kadra instruktorska mogła obserwować wzorce skanowania wzrokiem kursantów w czasie rzeczywistym (AeroTime 2021).

Komandor (Squadron Leader) Mike Nolan z RAAF opisuje transformacyjny przypadek: instruktor był gotów oblać kadeta z powodu niestabilności utrzymania wysokości, prędkości i kursu – typowych oznak przeciążenia kognitywnego. Jednak analiza eyetrackingu ujawniła, że pilot prezentował strukturalny i zdyscyplinowany wzorzec skanowania instrumentów, a problemy wynikały jedynie z braku wyrobionej pamięci mięśniowej w nowym samolocie. Decyzja została zmieniona – kursant potrzebował więcej czasu w symulatorze, nie zaś intensywnego treningu kognitywnego (Nolan, cited in AeroTime 2021).

Francuskie siły powietrzne stosują podobne podejście w szkoleniu pilotów Rafale (wielozadaniowego myśliwca) i A400M (wojskowego samolotu transportowego). Dubois et al. (2015) wykazali, że uczniowie-piloci spędzają nadmiernie dużo czasu obserwując instrumenty wewnątrz kokpitu kosztem skanowania przestrzeni zewnętrznej. Powiadomienia w czasie rzeczywistym oparte na eyetrackingu pozwoliły skutecznie korygować te nieprawidłowe nawyki.

W selekcji kandydatów na pilotów wojskowych eyetracking oferuje obiektywne narzędzie predykcyjne. Knežević et al. (2019) wykorzystali metodę analizy sieciowej do badania strategii sakad (szybkich ruchów gałek ocznych między punktami fiksacji) w symulatorze lotu, identyfikując specyficzne wzorce wzrokowe korelujące z późniejszym sukcesem w kwalifikacji lotniczej. Metoda ta może uzupełnić tradycyjne testy psychologiczne stosowane od dekad.

Badania ekstremalnych warunków lotniczych prowadzone przez Mohan (2019) na samolotach BAE Hawk Trainer i Jaguar (brytyjskim myśliwcu szturmowym) podczas manewrów z przeciążeniem do +5G dostarczyły kluczowych danych o parametrach okularnych w rzeczywistych misjach bojowych. Częstotliwość fiksacji wzroku różniła się znacząco w zależności od fazy lotu i korelowała z poziomem przeciążenia oraz błędami w sterowaniu – co otwiera drogę do szacowania obciążenia kognitywnego pilota w czasie rzeczywistym.

Operatorzy platform bezzałogowych

Operatorzy bezzałogowych statków powietrznych (UAV – Unmanned Aerial Vehicles), powszechnie zwanych dronami, stanowią rosnącą populację wymagającą specjalistycznego wsparcia. W przeciwieństwie do pilotów z bezpośrednim kontaktem sensorycznym ze środowiskiem, operatorzy UAV polegają wyłącznie na strumieniach wizualnych z kamer, co generuje specyficzne obciążenie mentalne.

Systematyczny przegląd opublikowany przez Cambridge Core (2024) potwierdza, że eyetracking skutecznie identyfikuje momenty wysokiego obciążenia mentalnego u operatorów dronów. Peysakhovich et al. (2020) poszli krok dalej, demonstrując że analiza fiksacji wzroku i rozszerzenia źrenicy pozwala przewidzieć nadchodzącą decyzję operatora z wyprzedzeniem około pół sekundy – wystarczającym czasem dla systemu sztucznej inteligencji do przygotowania wsparcia decyzyjnego.

Minas et al. (2025) badali reakcje operatorów na całkowitą utratę sygnału z dronem. Nowicjusze wykazywali rozproszone wzorce skanowania i wolniejsze rozpoznawanie krytycznych alertów, podczas gdy doświadczeni piloci błyskawicznie identyfikowali kluczowe wskaźniki interfejsu. Te różnice w czasie do pierwszej fiksacji wzroku stanowią obiektywną miarę postępu szkoleniowego.

Systemy uzbrojenia i celowania

eyetracking rewolucjonizuje również systemy celowania. Helikoptery szturmowe Apache AH-64 wykorzystują system M-TADS (zmodernizowany system akwizycji i oznaczania celów), który pozwala pilotowi naprowadzać systemy uzbrojenia wzrokiem – wystarczy spojrzeć na cel (Military.com 2013).

Program amerykańskiej agencji DARPA idzie dalej. Army SBIR finansuje rozwój sensorów eyetrackingu w formie soczewek kontaktowych, które mogłyby integrować się z systemami rozszerzonej rzeczywistości (XR – Extended Reality) w pojazdach lądowych i platformach powietrznych (Army SBIR 2024). Program F.I.T.E.S (Future Integral Target Engagement System, Przyszłościowy Zintegrowany System Rażenia Celów) rozwija technologię AIMLOCK – automatyczne systemy celowania kompensujące niestabilność strzelca, ruch pojazdu i parametry balistyczne, dramatycznie zwiększając prawdopodobieństwo trafienia (U.S. Army 2018).

Monitoring kondycji żołnierzy

Zmęczenie jest wszechobecne w środowisku wojskowym z powodu wysokiego stresu, niedoboru snu i ekstremalnego obciążenia fizycznego. Military Medicine (2022) w kompleksowym przeglądzie wskazuje, że dynamika mrugnięć – szczególnie częstotliwość i czas trwania – stanowi łatwo obserwowalny i ważny biomarker zmęczenia.

Wyzwaniem pozostaje jednak transfer technologii z laboratorium do pola. Okulary eyetrackingowe muszą funkcjonować jako okulary ochronne, być odporne na pot, wibracje i zmienne światło, a ich baterie powinny wytrzymać co najmniej 24 godziny (Military Medicine 2022). Polski sektor badawczy, reprezentowany przez instytucje takie jak Uniwersytet SWPS czy ASM Research – centrum badawczo-rozwojowe dysponujące systemem Tobii Pro Spectrum 600Hz, jedynym w Polsce – posiada infrastrukturę do rozwoju takich rozwiązań dla rodzimego przemysłu obronnego i współpracy międzynarodowej.

Analiza luki i kierunki rozwoju

Mimo znaczących postępów, eyetracking w zastosowaniach wojskowych charakteryzuje się wyraźną luką wydajnościową między środowiskiem kontrolowanym a operacyjnym. Schweizer et al. (2022) podkreślają: „żadne okulary eyetrackingowe nie mogą być rekomendowane do użycia w wymagającym środowisku pracy” – konkluzja wymagająca intensywnych prac rozwojowych.

Kluczowe luki technologiczne obejmują:

  • Niewystarczającą częstotliwość próbkowania (minimum 200 Hz) w urządzeniach polowych
  • Problemy z kalibracją przy intensywnych ruchach głowy i ciała
  • Wrażliwość na warunki świetlne i pot

Pojawiające się trendy wskazują na przyszłość technologii. Program DARPA N3 (Next-Generation Non-surgical Neurotechnology, Niechirurgiczna Neurotechnologia Nowej Generacji) z budżetem 125 milionów dolarów integruje eyetracking z monitorowaniem aktywności mózgu poprzez 16 niezależnych kanałów w hełmie pilota (Popular Mechanics 2024). Army SBIR rozwija sensory w soczewkach kontaktowych, eliminujące problemy z pozycjonowaniem kamer i dające formę akceptowalną dla wymagań misji (Army SBIR 2024).

Sztuczna inteligencja i uczenie maszynowe transformują przetwarzanie danych okulometrycznych. Smart Eye Pro – wykorzystywany przez FAA, NASA, US Air Force i wszystkie oddziały sił zbrojnych USA i Kanady – integruje zaawansowane algorytmy do analizy złożonych środowisk kokpitu (Smart Eye 2023). Podobne możliwości rozwija polska firma ASM Research, łącząc najnowocześniejszy sprzęt z własnymi metodologiami badawczymi.

Wnioski i rekomendacje

Eyetracking w wojsku osiągnął dojrzałość technologiczną w aplikacjach symulatorowych i treningowych, gdzie kontrolowane warunki pozwalają na pełne wykorzystanie potencjału technologii. RAAF, francuskie siły powietrzne i armia amerykańska dostarczają przekonujących studiów przypadków potwierdzających wartość: obiektywizacja oceny, skrócenie czasu szkolenia, predykcja sukcesu kandydatów.

Wdrożenie operacyjne w warunkach polowych wymaga jednak przełomu w zwiększeniu odporności sprzętu i miniaturyzacji. Dla instytucji badawczo-rozwojowych i przemysłu obronnego rekomendujemy:

Szybkie wdrożenia (0-2 lata):

  • Implementacja eyetrackingu w symulatorach treningowych (lotnictwo, pojazdy pancerne, UAV)
  • Standaryzacja protokołów pomiarowych i metryk między platformami NATO
  • Wykorzystanie istniejącej infrastruktury badawczej (w Polsce: SWPS, ASM Research) do walidacji systemów

Średnioterminowe (2-5 lat):

  • Rozwój noszonych sensorów spełniających standardy militarne (MIL-STD) dla środowisk ekstremalnych
  • Integracja ze sztuczną inteligencją do monitorowania obciążenia kognitywnego w czasie rzeczywistym
  • Współpraca międzynarodowa w ramach programów NATO

Wizja długoterminowa:

  • Sensory w soczewkach kontaktowych z bezprzewodową transmisją danych
  • Pełna integracja neurotechnologii (eyetracking + EEG + biometria) w następnej generacji wyświetlaczy montowanych w hełmie
  • Rozwój technologii podwójnego zastosowania (militarne i cywilne)

Dla Polski, posiadającej infrastrukturę badawczą i rosnący sektor obronny, eyetracking stanowi obszar o wysokim potencjale rozwoju technologii dual-use – z zastosowaniami zarówno militarnymi (współpraca z Wojskową Akademią Techniczną, Instytutem Lotnictwa), jak i cywilnymi (medycyna, transport, przemysł). Istniejące centrum badawcze EyeTracking Solutions z najnowocześniejszymi eye trackerami w Polsce oraz platformą badawczą iMotions w metodologii badań eyetrackingowych tworzą solidną podstawę dla rozwoju rozwiązań dostosowanych do potrzeb Sił Zbrojnych RP i partnerów z NATO.

Przyszłość należy do systemów, które nie tylko obserwują żołnierza, ale aktywnie wspierają jego decyzje w czasie rzeczywistym – eyetracking jest kluczem do tej transformacji.

KLUCZOWE WNIOSKI

📊 Stan technologii: eyetracking osiągnął dojrzałość w symulatorach; wdrożenie polowe wymaga ulepszeń sprzętowych

🎯 Najbardziej zaawansowany obszar: Lotnictwo wojskowe – RAAF, francuskie siły powietrzne, wojska USA z udokumentowanymi sukcesami

⚡ Przełomowa możliwość: Predykcja decyzji operatora pół sekundy przed jej podjęciem (Peysakhovich et al.)

🔧 Główna luka: Różnica w niezawodności między laboratorium a terenem – brak systemów rekomendowanych do wymagających środowisk

🚀 Przyszłe technologie: DARPA N3 (125 mln USD), sensory w soczewkach kontaktowych, integracja ze sztuczną inteligencją

💡 Rekomendacja dla Polski: Szybkie wdrożenia w symulatorach WLiOP; długoterminowo – rozwój technologii podwójnego zastosowania w oparciu o EyeTracking Solutions

Bibliografia

AeroTime (2021) 'Gaze tracking: military instructors take a fresh look at pilot training’, 22 December. Available at: https://www.aerotime.aero/articles/29302-gaze-tracking-pilot-training-seeing-machines (Dostęp: 11 February 2026).

Army SBIR (2024) 'Precision Control Lens eyetracking Sensors’. Available at: https://armysbir.army.mil/topics/precision-control-lens-eye-tracking-sensors/ (Dostęp: 11 February 2026).

Cambridge Core Blog (2024) 'Understanding Mental Workload in UAV Operators: The Role of Eye-Tracking Technology’, 25 April. Available at: https://www.cambridge.org/core/blog/2025/04/25/understanding-mental-workload-in-uav-operators-the-role-of-eye-tracking-technology/ (Dostęp: 11 February 2026).

Dubois, R. et al. (2015) 'Eye Movements Data Processing for Ab Initio Military Pilot Training’, ResearchGate. Available at: https://www.researchgate.net/publication/280577112 (Dostęp: 11 February 2026).

Interaktywnie.com (2009) 'Tajniki eyetrackingu’, 3 August. Available at: https://interaktywnie.com/biznes/artykuly/usability/tajniki-eyetrackingu-4554 (Dostęp: 11 February 2026).

Knežević, V. et al. (2019) 'Improving the Pilot Selection Process by Using Eye-Tracking Tools’, Aerospace, 12(3). Available at: https://www.mdpi.com/1995-8692/12/3/17 (Dostęp: 11 February 2026).

Military.com (2013) 'New M-TADS Targeting System for Apache’. Available at: https://www.military.com/video/aircraft/helicopters/new-m-tads-targeting-system-for-apache/663055828001 (Dostęp: 11 February 2026).

Military Medicine (2022) 'Detecting Soldiers’ Fatigue Using Eye-Tracking Glasses: Practical Field Applications and Research Opportunities’, 187(11-12), pp. e1330-e1339. Available at: https://academic.oup.com/milmed/article/187/11-12/e1330/6461119 (Dostęp: 11 February 2026).

Minas, D. et al. (2025) 'Using Eye-Tracking Analysis to Detect Pilot Focus in Drone Interfaces During Signal Loss’, in Schmorrow, D.D. and Fidopiastis, C.M. (eds.) Augmented Cognition. HCII 2025. Lecture Notes in Computer Science, vol 15778. Springer, Cham. Available at: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-93724-8_4 (Dostęp: 11 February 2026).

Mohan, D.B. (2019) 'Eye Gaze Tracking in Military Aviation’, ResearchGate. Available at: https://www.researchgate.net/publication/333782381 (Dostęp: 11 February 2026).

Peysakhovich, V. et al. (2020) 'A cyber-physical-human system for one-to-many UAS operations: Cognitive load analysis’, Sensors, 20(19), pp. 1-21. doi: 10.3390/s20195467.

Popular Mechanics (2024) 'The Military Is Developing a Helmet That Will Allow Fighter Pilots to Maneuver Their Jets—and Fire Weapons—By Just Thinking About It’, 25 October. Available at: https://www.popularmechanics.com/military/a62719626/darpa-n3-ai-helmet/ (Dostęp: 11 February 2026).

Schweizer, T. et al. (2022) cited in Military Medicine 'Detecting Soldiers’ Fatigue Using Eye-Tracking Glasses: Practical Field Applications and Research Opportunities’, 187(11-12), pp. e1330-e1339.

Smart Eye (2023) 'How eyetracking Helps Researchers More Efficiently Analyze Human Behavior’, 6 February. Available at: https://www.smarteye.se/blog/how-eye-tracking-helps-efficiently-analyze-behavior/ (Dostęp: 11 February 2026).

U.S. Army (2018) 'Automatic targeting system sets sights on improving hit probability’, 11 January. Available at: https://www.army.mil/article/198989/automatic_targeting_system_sets_sights_on_improving_hit_probability (Dostęp: 11 February 2026).